Nu te zien in Utrecht: Gerard van Honthorst, een tijdgenoot van Rembrandt. Beiden kunstschilders en beroemd in hun tijd. Daarmee houdt de overeenkomst wel zo’n beetje op. In Centraal Museum Utrecht krijg je een goede indruk van de verschillen én van de specifieke kwaliteiten van meester-schilder Van Honthorst. Ontdek het allemaal in Gerard van Honthorst – In alles anders dan Rembrandt.

Een kennismaking met Gerard van Honthorst

Gerard van Honthorst (1592–1656) is geboren in de Domstad. Zijn vader is een decoratieschilder en zorgt in aanvang voor zijn opleiding. Daarbij komt later de kennis en vaardigheid van kunstschilder Abraham Bloemaert. Gerard is 24 jaar wanneer hij voor het eerst naar Italië reist. Hij woont, leert en werkt hier in Venetië, Rome en Florence. Van Honthorst raakt bevriend met de Italiaanse schilder en graveur Guido Reni (1575-1642). Beide mannen zijn zeer succesvol en worden de beschermelingen van de broers Vincenzo (1564-1637) en Benedetto (1554-1627) Guistiani. De broers zijn naast kunstverzamelaars, respectievelijk bankier en kardinaal. 

Het werk van Caravaggio

In het paleis van Guistiniani laven beide schilders zich aan de uitgebreide kunstcollectie en bestuderen ze veel werk van Caravaggio (1571-1610). Via de uitgebreide netwerken van de Benedetto broers leerde Van Honthorst verschillende invloedrijke Italiaanse kardinalen kennen. Hij kreeg van hen, als een van de weinige niet-Italiaanse kunstenaars (belangrijke) opdrachten. In 1620 reist Van Honthorst terug naar Utrecht.

Gerard van de nachten

In Italië maakt van Honthorst naam met zijn nachtstukken. Hier wordt hij ‘Gherardo delle Notti’ (Gerard van de nachten) genoemd. De basis voor deze stijl ligt in het naturalisme en het werk van Caravaggio. Michelangelo Merisi da Caravaggio leefde in de barok tijd, maar hij ontwikkelde een eigen, meer naturalistische stijl. Zo hebben zijn heiligen rimpels, gescheurde kleren en soms zwarte nagelriemen. Caravaggio gebruikt de gewone man en vrouw, mensen van de straat als model. Daarin is zijn aanpak in die tijd uniek. Een tweede vernieuwd element in zijn werk is het gebruik van het licht-donker-effect, het zogenaamde clair-obscur.

Drama is in de voorstelling van Caravaggio het belangrijkste thema. Hij maakt dit nog eens extra geloofwaardig door een hoge graad van realisme. De levende modellen van Caravaggio staan in een verduisterde ruimte. Dat zien we in Utrecht ook van Van Honthorst. Meesters van het clair-obscur zijn naast Caravaggio, de Franse schilder Georges de La Tour (1593-1652), en de Nederlandse schilders Gerard van Honthorst en Rembrandt van Rijn.

Wat mag je verwachten in Utrecht?

Na binnenkomst in het Centraal Museum loop je via de ruime foyer met daarin de nieuwe textielinstallatie Patchwork Post (2026) van Simone Post (Utrecht, 1990) naar de tentoonstelling. Je stapt binnen in de voormalige stallen met daarin de Romeinse periode van de schilder. Je ziet het schilderij de extase van Maria Magdalena (ca. 1618–1620), dat het museum nog niet zo lang geleden heeft gekocht. Tevens hangt hier de bespotting van Christus (ca. 1617) en ‘oude vrouw dekt kaars af met rechterhand’ (1618-1620). Dit is een sprekend voorbeeld van het werk van Van Honthorst.  Neem de tijd voor dit werk want het is onderdeel van een particuliere collectie in het Verenigd Koninkrijk.

Van Honthorst in Koninklijke collecties

De tentoonstelling telt in totaal ruim 60 schilderijen en zo’n dertig tekeningen. Naast werken uit de eigen museumcollectie kon het team kiezen uit bruiklenen van verschillende internationale topcollecties zoals Musée du Louvre, de Britse Royal Collection, Galleria Borghese, enkele Koninklijke Collecties én verschillende particuliere verzamelingen.

Sfeervolle ruimtes

In de ruimtes die volgen, wordt steeds een periode uit leven en werk van Van Honthorst belicht. Steeds is een plattegrond van een stad de wegwijzer. Na Rome volgen Utrecht, Londen en Den Haag. In 1628 gaat Van Honthorst op uitnodiging van koning Karel I naar Londen. In zijn verblijf van acht maanden schildert hij zeven schilderijen waarvan er drie zijn bewaard. Voor zijn inzet ontvangt hij 420 Engelse ponden, in die tijd vergelijkbaar met 4200 gulden. Daar bovenop geeft de koning hem een levenslang pensioen van 100 pond per jaar en het Engelse staatsburgerschap. Een deurwaarder verdient in die dagen 90 pond per jaar. Van Honthorst ging als een rijk man terug naar huis. Nog een aardig detail: Het honorarium van Rembrandt voor zijn Nachtwacht is 1600 gulden.

Tijdgenoten en leerlingen

Naast werk van Van Honthorst zie je schilderijen en tekeningen van tijdgenoten. Zo laat de Zuid-Nederlandse graveur Paulus Pontius  (1603-1658) zich in zijn Bewening van Christus (1634) inspireren door het schilderij van Van Honthorst met hetzelfde thema. Van Pontius hangt hier ook een portret (gravure) van Van Honthorst (1631-32).

Van Honthorst versus Rembrandt

Tussen de twee museumzalen (van oorsprong historische stallen) is een verbindingsruimte waarin je goed kunt zien waarin van Honthorst en Rembrandt van elkaar verschillen. Zo staat de wieg van Gerard in een artistiek gezin en dat van Rembrandt in een molen. Beiden krijgen teken- en schilderles van beroemde meesters. Van Honthorst voltooit zijn studie in Italië, Rembrandt trekt naar Amsterdam. Van Honthorst ontwikkelt zich in Italië en aan de Europese hoven tot de ideale, vleiende hofschilder, de eigenzinnige Rembrandt vaart zijn eigen koers.
Het licht gebruiken beide meesters anders. In de nachtstukken van Van Honthorst zie je bijna altijd een specifieke (enkelvoudige en kunstmatige) lichtbron zoals een kaars. Tel ze maar eens in de tentoonstelling. Rembrandt kiest voor een natuurlijke clair-obscur en warme schaduwen om de focus op zijn onderwerp te leggen.

De ene financieel succesvol, de andere berooid

Van Honthorst penseelstreek is strak, egaal en glad. Rembrandt gebruikt dikke verf waarin je de penseel- of paletmesstreken goed ziet. Van Honthorst is hofschilder, Rembrandt schildert vooral rijke gilden en rijke burgers. Op de schilderijen van Van Honthorst zie je vooral vrolijke, theatrale muziekgroepen en licht-erotische scènes. Bijbelverhalen, historische taferelen en diepzinnige portretten vormen het merendeel van Rembrandts oeuvre. Tot slot is Van Honthorst tijdens zijn leven financieel veel succesvoller dan Rembrandt. Gerard is overladen met goed betaalde opdrachten en extra cadeaus. Ondanks zijn grote successen sterft Rembrandt als een berooid man met aanzienlijke financiële problemen.

Nieuw perspectief

En dan zie je opeens hoe in de 19de eeuw de sfeer verandert: De kunstcritici in die dagen geven meer de voorkeur aan de authenticiteit van Rembrandts werk. Door zijn rauwe, typisch Hollandse authenticiteit is hij vanaf die tijd het genie van de Gouden Eeuw. De ster van Rembrandt rijst, terwijl die van Van Honthorst zich in nevelen hult… Tot nu in Utrecht.

Gerard van Honthorst | in alles anders dan Rembrandt is tot en met 13 september 2026 te zien in het Centraal Museum in Utrecht. Kijk hier voor de details. MK = geldig, er is wel een toeslag van zes euro.

© tekst en foto’s Wilma Lankhorst.
© gebruik van de afbeeldingen met dank aan en met goedkeuring van het Centraal Museum Utrecht, de genoemde kunstenaars en alle bruikleengevers.