Maak nu kennis met de Hongaars-Indiase schilder Amrita Sher-Gil (1913-1941). Hongarije was haar moeder (geboorte) land en India was haar vaderland. Ze werd slechts 28 jaar maar liet na haar korte leven een indrukwekkend oeuvre na. In haar werk smelt de moderne Europese schilderkunst samen met Indiase kleuren, tradities en verhalen. Het Drents Museum in Assen heeft de primeur voor de eerste solotentoonstelling van Sher-Gil in Nederland. “Europa is van Picasso, Matisse, Braque en vele anderen. India is alleen van mij,” aldus Amrita Sher-Gil.

Het werk van Amrita Sher-Gil is zelden buiten India te zien.
Wat Rembrandt is voor ons, is Sher-Gil voor India.

Droomwereld in Assen

De Singelzaal in het Drents Museum ademt de sfeer van een droomwereld. Na een korte introductie met zwart-wit foto’s van Sher’Gils leven, kom je in een sfeervolle zaal met daarin een spel van licht en schaduw. In het midden van deze ruime zaal is een ronde scheidingswand gecreëerd van wit papier waarin tekens in het devanāgarī (देवनागरी) zijn gestanst. Het Devanagari-schrift wordt door verschillende Indo-Arische talen gebruikt, waaronder Hindi, Nepalees en het Marathi. Ik kan het schrift niet lezen, maar bij de entree zag ik dezelfde tekens onder de Europese letters van Amrita Sher-Gils naam. Het licht dat door de openingen valt, zorgt voor een feeëriek spel van schaduw en licht, ik ga er langzamer van lopen. De ruimte voelt licht en hoopvol aan.

Wie is Amrita Sher-Gil?

Ondanks haar korte leven van maar 28 jaar, is haar levensverhaal moeilijk in een alinea te beschrijven. Amrita is in 1913 in de Hongaarse hoofdstad Boedapest geboren. Haar moeder is een Hongaars opera zangeres en haar vader een wetenschapper en fotograaf uit India. Amrita heeft een zusje. Als de politieke situatie in Hongarije begin jaren twintig van de 20ste eeuw steeds instabieler wordt, verhuist het gezin Sher-Gil in 1921 naar Shimla in India. Haar vaders familie behoort tot een hoge sociale klassen in India. Amrita en haar zus groeien in luxe op en ze krijgen alle kansen om te leren. Naast schilderles, ze is dan 8 jaar, volgt Amrita piano-, viool- en acteer lessen. Ze is pas 11 jaar als ze in 1924 naar Europa verhuist om een kunstopleiding in Florence te volgen. Daar maakt ze kennis met de Italiaanse meesters. Vijf jaar later, ze is dan net 16, verhuist ze wederom, nu is haar bestemming Parijs. Daar gaat ze studeren aan de Académie de la Grande Chaumière en aansluitend (1929) aan de beroemde École des Beaux Arts. 

Haar Parijse jaren

In de Franse hoofdstad laaft ze zich aan het werk van de (Franse) moderne kunstenaars. Ze maakt  hier (nader) kennis met het werk van 20e-eeuwse Europese avant-garde kunstenaars, zoals de post-impressionisten. Denk hierbij aan Paul Cézanne, Paul Gauguin en onze eigen Vincent van Gogh. Naast deze tijdgenoten, ontdekt ze het werk van de oude Vlaamse meesters zoals Pieter Breugel de Oude (circa 1525-1530-1569). Haar docenten en de kunstrecensenten ontdekken haar talent. In 1933, nog maar negentien jaar, doet ze mee aan de Salon de Paris (Grand Salon) en wint ze met haar werk Young Girls (1932) een gouden medaille. Daar blijft het niet bij, Sher-Gil wordt benoemd tot lid van het prestigieuze gezelschap van de Grand Salon. Met deze benoeming is ze het jongste lid ooit en het eerste lid met Aziatische wortels.

Dit prijswinnende doek is te zien in Assen. De twee vrouwen op dit schilderij zijn zusje Indira en in de leunstoel zit haar vriendin Denise. Door haar lidmaatschap van de Grand Salon, mag Sher-Gil daar meer werk in de Salon de Paris exposeren. 

De vrijheid in Parijs

Naast professionele vrijheid, geniet Sher-Gil met grote teugen van de persoonlijke vrijheid die ze ervaart in Parijs. Bedenk dat het heel bijzonder is dat haar ouders haar deze ruimte geven in de jaren twintig van de vorige eeuw. In Nederland (en andere Europese landen) hadden vrouwen deze vrijheid vaak niet. Sher-Gil is actief in het kunstenaarsleven in Parijs, ze experimenteert in haar liefdesrelaties met mannen en vrouwen èn ze schildert met enige regelmaat naaktstudies. Haar naaktportretten zijn realistisch en Sher-Gil laat soms de vergankelijkheid van het lichaam duidelijk zien. Haar eerlijke blik schokt een deel van haar publiek en een ander deel weet het bijzonder te waarderen.

Naaktstudies

In Assen hangen een enkele mooie voorbeelden van haar naaktstudies. Een leuk details is dat ze al in Florence begon met naaktstudies, maar dat werd daar niet gewaardeerd en koste haar bijna haar studieplaats. Tot een schorsing kwam het niet, in Parijs is er meer ruimte en die pakt ze. Ondanks haar jonge leeftijd ontwikkelt ze steeds meer een eigen stijl en ze maakt duidelijke keuzes voor haar eigen weg. Ze ervaar steeds sterker dat haar bestemming niet in Europa ligt maar in haar vaderland India. En zo verhuist ze van Parijs terug naar India.

Het India van Amrita Sher-Gil

In 1934 keert Sher-Gil terug naar India. Ze ruilt daar haar Westerse kleding in voor de traditionele sari’s. Sari staat voor een ‘stuk lap’. Het bewerkte textiel van de sari is tussen de vijf en zeven meter lang, de vrouwen draperen dit om hun lichaam. Onder de sari dragen de vrouwen een onderrok (petticoat) en een kort bloesje (choli) in bijbehorende kleuren. Door het dragen van de sari, laten de Hindoestaanse vrouwen hun oorspronkelijke Indiase wortels aan de buitenwereld zien. Op de zelfportretten die Sher-Gil veel schildert, zien we haar kledingstijl nu ook veranderen. Na terugkomst in India gaat ze op reis om haar vaderland beter te leren kennen. Ze ziet nu ook de armoede, ze ervaart het andere licht en het kleurenspel. Met deze nieuwe indrukken, kijkt ze op een andere manier naar haar land en de bewoners. 

Nieuw kleurenpalet

Ze wil de mensen uit de lagere kasten schilderen en hun leven laten zien. Ster-Gil voelt zich verbonden met de vrouwen en hun zware, vaak eenzame leven. Haar kleurpalet verandert, ze gaat meer aardekleuren, rood en okers gebruiken. Kleuren die beter aansluiten bij het landschap in India. Door haar hoge afkomst wordt ze gezien als een buitenstaander. Sher-Gil werkt hard en wordt uiteindelijk via haar kunst de stem van de armen in India. Ze exposeert in grote steden in India zoals Bombay en Lahore. In 1938 verhuist Sher-Gil andermaal, dit maal naar Hongarije. Daar trouwt ze met haar neef Victor Egan, een aankomend arts. Dit tweede verblijf in Europa is van korte duur. In verband met de toenemende oorlogsdreiging in Europa, vertrekt het jonge echtpaar in 1939 terug naar India. De ouders van Amrita zijn niet blij met haar huwelijkskeuze. In Assen hangt het portret van de man die door haar moeder werd gezien als ‘de ideale schoonzoon’ Yusuf Ali Khan (Parijs 1931). 

In het hart van de tentoonstelling

Via mijn verkenningstocht in de buitenring van de tentoonstelling, ben ik aangekomen in het hart. Naast de warme aardetinten en het felrood, ontdek ik ook schilderijen met veel wit zoals het portret van haar oma (Lady Jasbir Rani 1937), Muzikanten uit Saraya (India 1940), de Brahmacharis (Simla, 1937), Twee vrouwen (Soraya, 1935) en een heel afwijkend werk Winter (Zebegény Hongarije 1939). Zelf zegt Sher-Gil over dit werk: “Ik heb een sneeuwlandschap geschilderd, wit met kale bomen, spoorlijnen & telegraafpalen in zwart, bijna getekend.” In dit werk experimenteert met licht- en donker effecten. Ze heeft zich voor dit werk laten inspireren door de Hongaarse kunstenaar en tijdgenoot István Szõnyi (1894-1960). Hij gebruikt regelmatig witte verf, als een bliksemflits, om delen in een werk te verlichten. Mij doet dit werk denken aan het Jager in de sneeuw (ca 1525-1530) van Pieter Breugel de Oude. In het hart van de cirkel ligt een schijf met daarop een samenvatting van het levensverhaal (tekst en foto’s) van Amrita Sher-Gil. Voor mij is deze bijzondere kennismaking hier ook mooi rond.

Haar laatste werk

Aan het eind van deze ruimte hangt het laatste schilderij waar Amrita Sher-Gil aan het werkt, als ze plotseling ziek wordt en op 5 december 1941 in Lahore overlijdt. Ze staat dan aan de vooravond van de opening van een grote tentoonstelling in Lahore. Ze woont nog maar kort met haar man in Lahore. Vanuit haar atelier kijkt ze uit op een binnenplaats met lemen huizen en de buffels van de melkboer. Volgens het bijschrift bij dit werk lees ik dat het werk bijna een abstract werk is. Komt dat omdat het nog niet af is? Of kijken we naar een nieuwe beeldtaal die Sher-Gil kort voor haar overlijden heeft gevonden? Een nieuwe beeldtaal die modern en echt Indiaas is. Luister hier ook naar het verhaal van de jonge Indiase kunstenaar Shivangi Kalra (Delhi, 1998). Kalra is beeldend kunstenaar en woont en werkt sinds 2021 in Amsterdam. 

Het werk van Amrita Sher Gil is nog tot en met 20 september 2026 te ontdekken in het Drents Museum in Assen. Kijk hier voor de details. MK = geldig. Bij deze tentoonstelling is een mooie en lezenswaardige catalogus samengesteld. Dit drukwerk is te koop in de museumwinkel of hier online via Waanders Uitgevers. 

© tekst en foto’s Wilma Lankhorst.
© gebruik van de foto’s met dank aan en met toestemming van de Drents Museum, genoemde kunstenaars en alle bruikleengevers.