De 97-jarige Japanse kunstenaar Yayoi Kusama maakt heel wat los in Keulen. Museum Ludwig heeft in het kader van haar 50-jarig bestaan een retrospectief voor haar georganiseerd. Wij waren op de voorbezichtiging en keken onze ogen uit. Sinds de officiële opening loopt het storm en komen dagelijks honderden mensen het werk van de Japanse Polka dot prinses bewonderen. Je hebt ruim de tijd om een bezoek in te plannen want het werk van deze Japanse legende is nog tot en met 2 augustus te verkennen in Museum Ludwig, direct achter de DOM van Keulen.
Tweede deel van het tweeluik
Deel een van het Yayoi Kusama tweeluik is een uitgebreide levensloop over het leven en werk van Yayoi Kusama. Lees verder via deze link. In deel twee neem ik je mee in de tentoonstelling in Keulen. Museum Ludwig, ligt direct achter de DOM en naast het Hauptbahnhof (hoofd spoorstation) van Keulen. Vanuit Amsterdam/Arnhem vertrekken dagelijks treinen naar Keulen, dat maakt een bezoek extra aantrekkelijk. In de museumhal ontdek je de eerste stippen, in de entree van het museum staat een gigantische pompoen: geel met zwarte stippen en even verder liggen de glazen bollen van de Narcissus Garden (1966-2026). Welkom in de wereld van Yayoi Kusama, een Japanse kunstlegende die ondanks haar 97-jarige leeftijd nog dagelijks in haar atelier plannen maakt en werkt.
Centrale thema’s in haar werk
De ervaringen in haar jeugd, de relatie met haar strenge moeder en de losbandigheid van haar vader hebben stevige sporen nagelaten in het leven, de psyche en het werk van Kusama. Haar vader nam de huwelijkse trouw niet zo nauw en zocht met grote regelmaat zijn plezier en bevrediging buitenshuis. De kleine Yayoi kreeg van haar moeder regelmatig de opdracht om vader op te sporen. Het jonge meisje was meer dan eens getuigen van vaders losbandige leven. In haar autobiografie (Infinity Nets, Japan 2002) geeft Yayoi aan dat het zien van deze beelden onder andere de oorzaak is voor haar aseksualiteit. Om uiting te geven aan deze stress heeft ze talrijke objecten en installaties gemaakt met fallussen van stof en soms ook stof met stippen. Ze is wereldberoemd door haar stippenwerk en kreeg daardoor haar bijnaam de Polkadots Princess. Mede door deze stippen te schilderen of te plakken gaat ze de strijd aan tegen haar demonen.
Kindertekeningen
Haar moeder ondernam vele verwoede pogingen om de tekenzin van haar jongste dochter te ondermijnen. Ze heeft heel veel kindertekeningen verscheurd. Gelukkig zijn er enkele bewaard gebleven en met die kindertekeningen en foto’s van de kleine Yayoi begint de tentoonstelling. Daarna krijgen we een beknopt inzicht in de jeugdjaren van Kusama in Japan. Ondanks de tegenwerking van haar moeder zet Yayoi haar wens door om kunstenaar te worden. Ze verlaat het ouderlijk huis en schrijft ze zich in 1948 (als negentienjarige) in als student aan de School voor Kunst en Kunstnijverheid in Kyoto. Het fijne aan deze overzichtstentoonstelling is dat het Kusama blijkbaar is gelukt om uit alle fasen van haar leven foto’s en kunstwerken te bewaren. Dat maakt het interessant om haar levenspad te bewandelen. In 1957 vliegt ze naar Amerika en in de jaren tussen 1965 en 1967 is ze verschillende periodes in ons land te gast. Terug in New York nemen haar paniekaanvallen weer toe. In 1973 reist ze definitief terug naar Japan.
Opname in psychiatrische kliniek
Terug in Japan, laat Kusama zich vrijwillig opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis in Tokio. Ondanks haar grote successen, blijven de paniek aanvallen komen. Tegenover de psychiatrische instelling richt Kusama haar studio in. Haar beste medicijn is dagelijks in het atelier aan nieuwe creaties werken. Ook op haar 97ste werkt ze nog elke dag met haar team vertelt Takako Fujibayashi, directeur Yayoi Kusama Studie, ons in Keulen. Yayoi Kusama heeft een sterkte behoefte aan zekerheid en continuïteit. Een strak dagelijks ritme, herhaling in werk én symbolen/motieven geven haar die zekerheid. In de directe omgeving van de kliniek en de Kusama Studio vind je het Yayoi Kusama Museum.
“Als ik bezig ben met mijn werk, verdwijnt alles om me heen.
Mijn handen scheppen dan mijn werk.
Als kunstenaar is het mijn taak om zicht te krijgen op mijn visie.”
Uitspraak Yayoi Kusama
Spiegelgang en Infinity Room
Het werk van Kusama is zeer gevarieerd: van macaroni tassen en -jurken (symbolen tegen de over consumptie in Amerika) tot schoenen met fallussen, schilderijen met stippen, een eigen modelijn, een boot vol fallussen (collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam), vele pompoenen, groot en klein en haar wereldberoemde ‘verdwijnkamers’ de Infinity Rooms. Ik ben een groot fan van Kusama’s werk en heb in verschillende musea in Europa voorbeelden van deze Infinity Rooms mogen ervaren.
Eenmalig in Keulen
Het team van Museum Ludwig heeft samen met het team van Kusama Studio in Japan hier de grootste Infinity Mirrored Room opgezet die ik ooit heb gezien. En zaal vol slangvormige objecten in geel met zwarte stippen, tussen de slangen staat een spiegelkamer. Het is net of je daar in een onderwaterwereld komt. De extra titel die Kusama aan deze oneindige kamer gaf is The Hope of the Polka Dots Burried in Infinity Will Eternally cover the Universe (De hoop van de stippen begraven in de oneindigheid zal het universum voor eeuwig bedekken – 2025). Het is een hele bijzondere ervaring om in deze ruimte te lopen. Vanaf een hoger verdieping zien we andere bezoekers nieuwsgierig toekijken.
Mijn favoriet in Keulen
Er zijn in deze overzichtstentoonstelling meer dan 300 objecten te zien in Museum Ludwig. Van tekeningen tot installaties van jurken tot spiegelkamers. Mijn favoriet is “I’m here but Nothing” (2000-2026). Ik sta in een kamer met fluorescerende stippen in allerlei kleuren op het meubilair en andere objecten in deze kamer. Ook je eigen persona raakt gestippeld in deze ruimte. Ik word er helemaal vrolijk van. Een ander bijzonder punt is de ruimte voor deze stippenkamer, hier zie je de laatste werken van de hand van de 97-jarige kunstenaar. Het zijn niet haar laatste werken, maar wel de meest recente die de studio in Tokio hebben verlaten. De werken hebben geen titel.
Bloemen en een planetarium op het museumdak
Naast de vele zalen die zijn gevuld met de kleuren en stippen van Kusama, kun je ook het dak op in Keulen. Met op de achtergrond de DOM van Keulen zie je hier enkele grote, kleurrijke bloemen en een tweede spiegelkamer. Kusama noemt de Infinity Rooms die zij sinds 1960 maakt, ook wel een ‘subtle planetarium’, een subtiel planetarium. Op het dakterras staat Mirrored Room, Illusion Inside the Heart (2025). In de vier spiegelwanden wordt de omgeving van het dakterras weergegeven. Het is even zoeken naar de opening. Om binnen te komen, moeten we door de knieën want het deurtje is nog geen meter hoog. Eenmaal binnen is het inderdaad net of je in het heelal loopt. Je ervaart een wolk aan ‘sterren’ in allerlei kleuren. Ook binnen wordt het effect verveelvoudigd door het gebruik van spiegelwanden.
Prachtige catalogus
Bij deze tentoonstelling is een mooie catalogus in het Engels en Duits gemaakt. De kaft is een kunstwerkje op zich. De gele Engelstalige catalogus is compleet bedrukt met profiel afbeeldingen van Kusama. Er zitten gaten (stippen) in de omslag waardoorheen je spiegelend papier ontdekt. Op verschillende locaties in het museum staan gedichten van Kusama op de muur. In de catalogus vind je er nog veel meer. Het driehonderd pagina tellende drukwerk is een coproductie van Foundation Beyeler (Basel), Museum Ludwig (Keulen) en het Stedelijk Museum in Amsterdam. Vanuit deze laatste kunststempel heeft Leontine Coelewij de coördinatie gevoerd over de teksten. Samen met Stephan Diederich en Mouna Mekouar, schreef Coelewij de inleiding ‘Footprints of the Universe. An Introduction. Dit 25 pagina tellende hoofdstuk bevat zelden (en nooit) vertoonde werken uit Kusama’s jeugd.
Na Keulen komt Amsterdam
Na Keulen maakt de Kusama tentoonstelling nog een stop en dat is in Amsterdam. Vanaf 12 september 2026 tot en met 17 januari 2027 is de derde expositie van het werk van Yayoi Kusama te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam. In alle drie de musea zijn deels andere werken van Kusama te zien, daarnaast zal de opstelling in ieder museum anders zijn. Echte fans raad ik zowel een bezoek aan Keulen als straks aan Amsterdam aan.
Yayoi Kusama is nog tot en met 2 augustus 2026 te zien in Museum Ludwig in Keulen. Lees hier de details. Deze tentoonstelling is de eerste in het jubileumjaar van Museum Ludwig. Dit jaar bestaat het museum 50 jaar. Het museum ligt bijna naast het treinstation van Keulen.
© video, foto’s en tekst Wilma Lankhorst.
© gebruik van de afbeeldingen met dank aan en met toestemming van Museum Ludwig Keulen, Yayoi Kusama, Studio Kusama en alle bruikleengevers.