De naam van schilder Jan steen is onlosmakelijk verbonden met het bekende spreekwoord ‘Een huishouden van Jan Steen’. Om het huishouden van Jan Steen (beter) te leren kennen, is er nu de tentoonstelling ‘Thuis bij Jan Steen, 400 jaar leven in de brouwerij’ in Museum de Lakenhal in Leiden. Je stapt als het ware in het persoonlijke leven van deze 17de -eeuwse kunstschilder en zijn gezin. Je ontdek hier hoe zijn twee echtgenotes, kinderen, vrienden én de kroeg zijn leef- en werkomgeving waren en tevens zijn grootste inspiratiebron voor humorvolle schilderijen.
Collectie Mauritshuis.
Jan Steen jubileumjaar
Leiden en het dichtbij gelegen Warmond grijpen 2026 aan om er een echt Jan Steen jubileumjaar van te maken. Een bezoek aan Museum de lakenhal is daarvoor een prima eerste stap. De jubileumtentoonstelling van nu is aanzienlijk minder omvangrijk dan het retrospectief in 1926. Toentertijd waren er rum 70 schilderijen van Steen te zien, werken die overal ter wereld vandaan kwamen. Nu hangen er ongeveer 30 werken, groot en klein. De nadruk ligt nu op de persoonlijke omgeving van de schilder en de rol van zijn geboortestad Leiden. Je krijgt een blik op het dagelijks leven uit de 17de eeuw en ontdekt de humor en menselijkheid die Steens schilderijen zo geliefd maken.
Topstukken
Thuis bij Jan Steen is samengesteld met bekende favorieten uit de eigen collectie van de Lakenhal aangevuld met topstukken uit Rijksmuseum, Mauritshuis, Museum Boijmans Van Beuningen en particuliere collecties. De zaal ziet er uitnodigend uit in vrolijke kleuren. In 1926 bezochten maar liefst 35.000 mensen de Jan Steen tentoonstelling, ook nu is het druk als wij er zijn. Mijn tip, wacht tot half vier dan heb je zaal bijna voor jezelf!
Leraren en tijdgenoten
Aan het begin zie je een kaart van Leiden met daarop vijftien locaties in de stad waar een verbinding is met de kunstschilder. Als je hier een foto van maakt en de legenda ernaast erbij zet, kun je na de tentoonstelling een fijne wandeling door de stad maken. De werken zijn verdeeld in vijf thema’s: Thuis in verhalen, Vreugde & verdriet, Satire & spel, Kinderen en Klein maar fijn. Je leert de kunstschilder Jan Steen kennen als een alleskunner. Hij leerde het schildersvak van zijn schoonvader Jan van Goyen (1596-1656) en Adriaen van Ostade (1610-1685). Daarnaast werd hij geïnspireerd door fijnschilders als Frans van Mieris (1635-1681) en Gerard ter Borch (1617-1681). Andere bekende tijdgenoten zijn stadsgenoot Rembrandt van Rijn (1606-1669), Johannes Vermeer (1632-1675), Ary de Vois (1631/33-1680) en Gerard van Honthorst (1592-1656).
Artistieke alleskunner
Terwijl zijn tijdgenoten Rembrandt van Rijn en Johannes Vermeer wereld beroemd zijn, is de naam van Jan steen minder bekend. Als we hem afdoen met het spreekwoord ‘Een huishouden van Jan steen’, doen we hem echt tekort. Zo beheerste Jan Steen de kunst van het fijnschilderen tot in detail. Kijk in de tentoonstelling maar eens goed naar de stofuitdrukkingen in de portretten, de genre- en historiestukken. Steens werk wordt vaak geassocieerd met het vrolijke kroegleven, maar dan gaan we voorbij aan zijn grote literaire kennis. Dit gedachtengoed kwam hem goed van pas in zijn historiestukken. Steen koos voor originele onderwerpen uit onder andere de Bijbel, klassieke mythologie en geschiedenis. Hij was een echte verhalenverteller met het penseel. Hij laat ons opwindende verhalen zien vol drama en hartstocht, met mooi geklede personages. Ook in zijn historiestukken besteedde Steen veel aandacht aan houdingen en gezichtsuitdrukkingen, vaak met ergens een stukje humor in een onverwachte hoek. Steen schilderde zo’n zeventig historiestukken, dat is ongeveer een zesde deel van zijn omvangrijke oeuvre. Hier hangt onder het Spaanse bruidje (1670-1679).
Volop keuze uit modellen
Jan Steen had thuis volop de keuze uit modellen. Zijn twee echtgenotes en zijn vele kinderen komen vaak terug in zijn schilderijen. Net als Rembrandt verstopt hij zijn eigen gezicht ook met enige regelmaat in een werk. Twee van zijn publiekslievelingen in dit genre hangen hier: het Sint Nicolaasfeest (1665-1668) en Kinderen die een poes leren dansen (1660-1679). Op het Sint Nicolaasfeest zien we een meisje pronken met paar pop, links van haar staat een huilende jongen, waarschijnlijk haar broertje, met een roe. Hij wordt uitgelachen door een jonger knaapje, die naast moeder staat en lachend naar zijn broer met de roe wijst. In Kinderen die een poes leren dansen, zien we vier kinderen rondom een tafel. Een jongen houdt de poes aan zijn voorpootjes vast. Het meisje in de mooie blauwe rok speelt op een fluit. Op de voorgrond een hond die blaft en op de achtergrond kijkt een oudere man bedenkelijk naar het tafereel.
Ook nu een actieve rol voor kinderen
Naast Steens eigen kinderen worden in de tentoonstelling de kinderen van nu actief betrokken bij Thuis bij Jan Steen. Leerlingen van een basisschool uit Leiden schreven speciaal voor deze expositie teksten. Hun ervaringen bij de schilderijen kun je naast de geselecteerde werken lezen. Lees hier meer over de totstandkoming van deze teksten. Daarnaast reageren scholieren van de middelbare Internationale Schakelklas reageren in een fotografieproject op Jan Steen. Van 7 juli tot en met 23 augustus zijn hun verhalen in fotografie, film en woord op de Achterplaats in Museum De Lakenhal te zien.
Symboliek van het stoeiende paar
In de hoek met het thema Satire en Spel hangt onder ander het doek ‘Stoeiend paar’ (1660). Je ziet een stoeiend paar dat zich onbespied waant langs de waterkant. Het meisje heeft de jurk van haar schouders geworpen en kijkt ons, de bezoeker, glimlachend aan. Om te weten waar het gestoei naar leidt, moet je de symboliek van de 17de eeuw kennen: de vogelkooi met een lokvogel, verwijst naar de verleidingskracht van vrouwen, het konijn staat symbool voor de vruchtbaarheid, de knollen en de pot in de mand verwijzen naar de mannelijke en vrouwelijke geslachtsdelen. Het vrolijke tafereel waar we naar kijken is een verwijzing naar de seksuele moraal…of juist het ontbreken daarvan.
Thuis bij Jan Steen – 400 jaar leven in de brouwerij is nog tot en met 23 augustus 2026 te zien in Museum De Lakenhal in Leiden. Kijk hier voor de details. MK = geldig.
© tekst en foto’s Wilma Lankhorst.
© gebruik van de foto’s met dank aan en met toestemming van Museum de Lakenhal, genoemde kunstenaars en alle bruikleengevers.
Viering 400ste geboortejaar
Geboren in Leiden woonde Jan Steen ook in Haarlem en Warmond. De laatste jaren van zijn leven woonde en werkte hij weer in Leiden vlakbij de Pieterskerk. Hier bestierde hij een herberg. In Leiden werd Steen gekozen tot hoofd van het kunstenaarsgilde van Sint Lucas. Naast de herberg bleef hij tot het laatst schilderen.
Het jubileumjaar van Jan Steen wordt breed gevierd in Leiden en Warmond, waar Steen ook enige tijd heeft gewoond. Jan Steen woonde van 1658 tot 1660 in Warmond, een dorpje naast Leiden. Naast de tentoonstelling in Museum De Lakenhal is er ook een presentatie rondom Jan Steen te zien in de Pieterskerk. Na zijn overlijden in 1679 werd hij bijgezet in het familiegraf bij het koor van de Pieterskerk. In 1926 werd tijdens een eerder jubileumjaar hier een gedenksteen geplaatst op de pilaar naast het graf. Er worden ook verschillende activiteiten in Leiden en Warmond georganiseerd zoals een wandeling.
Nog meer schilderijen zien van Jan Steen?
Combineer een bezoek aan leiden dan met Den Haag waar je het Mauritshuis vindt. Kijk hier voor de details.