De zon schijnt, er worden weer volop vakantieplannen gemaakt. In de meivakantie hebben veel landgenoten alvast een voorproefje genomen. Wie nog niet weet waarheen hij/zij dit jaar wil gaan, kan nu sfeerproeven in het Kröller-Müller museum. Isaac Israels (1865-1934) heeft in zijn leven veel reizen gemaakt en op locatie volop getekend en geschilderd. Dit kleurrijke avontuur kun je nu ontdekken in de tentoonstelling het Europa van Isaac Israels. Deze kleurrijke ontdekkingsreis duurt tot een met 30 augustus 2026. Ik wens je alvast een goede reis en mooie ontdekkingen.
Wie is Isaac Israels?
Isaac Israels (1865-1934) is de zoon van de Haagse School schilder Jozef Israels (1824-1911) en diens vrouw Aleida Schaap. In het ouderlijk huis in Den Haag verwelkomen zijn ouders een constante stroom aan internationale bezoekers. In deze omgeving ontwikkelt de jonge Isaac al vroeg zijn artistieke en intellectuele nieuwsgierigheid. Als zijn ouders Isaac op dertienjarige leeftijd van school halen, neemt zijn vader persoonlijk de artistieke opleiding van zijn enige zoon op zich. Tussen 1877 en 1879 maakt Isaac met zijn ouders en zus Mathilde zijn eerste rondreizen door Europa. Je zou kunnen zeggen dat deze periode het begin is van een leven als nomade: Isaac is sindsdien altijd onderweg en altijd aan het werk. In deze eerste zaal ligt het vroegst bewaarde schetsboek (1877-1979) van Isaac jr. In de catalogus staat het reisprogramma van Israels junior van 1877 tot en met 1934.
De reis gaat beginnen
De Europa-reis van Isaac Israels begint in het Kröller-Müller museum met een zelfportret van Israels uit 1917. Daarna zien we de oude en de jonge Israels aan bood van de Lady Bird (foto 1883). Aleide Israels-Schaap benadrukt het belang van reizen en stimuleert Isaac om zich te verdiepen in Europese literatuur. Volgens haar wordt de echte kennis niet op school opgedaan, maar in het leven en in boeken. Als tiener kan Isaac al verschillende talen spreken. Tijdens de eerste familiereizen trekt het gezin door Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk en Italië. In Rome is zelfs een audiëntie bij Paus Pius IX geregeld. Na 1879, Isaac is dan 14 jaar, bezoekt hij ieder jaar de Parijse Salon.
Émile Zola
In de tentoonstelling begint de reis in de Belgische Ardennen in de Borinage en in Charleroi. Inspiratie voor deze reis deed hij op in de roman Germinal (1885) van de Franse schrijver Émile Zola (1840-1902). Hier zie je schetsen van arbeiders op het land, vrouwen die de was doen en landschappen met fabrieksgebouwen.
Naar Parijs en Hamburg
Op zijn twintigste verlaat Isaac het ouderlijk huis en verhuist hij naar Amsterdam. In de hoofdstad wordt hij net als Breitner een van de Amsterdamse impressionisten. In 1889 verblijft hij met de Limburgse schilder Frans Erens (1857-1935) vijf weken in Parijs. Daar bezoeken ze beroemde schrijvers en kunstenaars. In de tentoonstelling maken we, voor we naar Frankrijk gaan, eerst kennis met Hamburg. In 1894 bezoekt Isaac daar zijn goede vriend Arij Prins (1860-1922) . Prins is als schrijver verbonden aan De Nieuwe Gids, het tijdschrift van de literaire kring de Tachtigers.
Schetsboeken, brieven en kaarten
Naast fragmenten uit schetsboeken zie je hier, brieven en kaarten van Israels aan Willem Witsen (met schetsen) en verschillende werken van Israels uit particuliere collecties zoals de bekende Hamburgse huizenrijen aan het water. In 1900 bezoekt Israels de wereldtentoonstelling in Parijs, hij besluit daarna om in de Franse hoofdstad te blijven. Van 1900 tot 1913 heeft hij een atelier in de lichtstad. Hij woont onder andere aan de Rue de la Chaussée d’Antin (dicht bij de Opera) en aan Boulevard Clichy.
“Hij ziet, hij kijkt niet zoals de meeste mensen doen.”
uitspraak Henk Bremmer (adviseur Helene Kröller-Müller)
Van straatscènes naar het mondaine Franse leven
Tijdens zijn jaren in Amsterdam schilderde hij, geïnspireerd door Émile Zola en Charles Baudelaire (1821-1867) het Amsterdamse straatleven. Nu in Parijs kiest hij voor mondainere scènes. Hij kijkt als het ware door een positieve bril naar de inwoners van Parijs. Hij tekent en schildert flanerende Parijzenaren in Bois de Boulogne, mensen die uitgaan in Montmartre en het paardenrennen in Longchamp. Uit deze periode zie je hier talrijke, kleurrijk werken zoals (vrouwen) lezend in het Bois de Boulogne. In 1900 trouwt hij met zijn minnares Sophie De Vries-Dalberg. Als zijn vader in 1911 overlijdt, breekt er een onrustige periode in Isaacs leven aan. Nieuwe bestemmingen beginnen aan hem te trekken. Tot 1925 houdt hij zijn atelier in Parijs aan, maar hij woont er werkt er steeds korte periodes.
“Is een mens eigenlijk wel gemaakt om altijd op dezelfde plek
te blijven wonen en verlies je dan niet het scherpe zicht
op de dingen?”
Isaac Israels, Londen mei 1913
Spaanse sfeer in Parijs
Als Israels in 1913 in Parijs werkt, ontdekt hij daar, zoals hij dat noemt ‘eigen heel authentiek Spaanse cabaret en dans’. In Café La Feria tekent en schildert hij Spaanse dansers. Dit ‘cabaret en dans’ is een Franse versie van een café cantante of te wel een café met live flamenco-optredens. De muziek en de dansers brengen Israels in gedachten terug naar zijn reis door Spanje waarbij hij in Algeciras een ‘feria’ (kermis) bezocht.
Balalaikaspelers
Naast deze Spaanse dansers hangen enkele portretten van Russische balalaikaspelers. Ook deze muzikanten ontdekte Israels op een andere locatie dan in hun vaderland. Hij huurde de Russische muzikanten in om in een zaaltje in Den Haag een traditionele Russische voorstelling voor hem te spelen. Muziek en kozakkendans tegen een goudkleurige achtergrond. Deze kleur doet denken aan de orthodoxe christelijke iconen. Israels is van jongs af aan gefascineerd door de Spaanse en Russische cultuur. Hij spreekt beide talen en leest de originele literatuur.
London is calling
In de catalogus neemt conservator en initiatiefnemer van deze tentoonstelling Renske Cohen Tervaert de lezer mee naar Londen. In 1913 en 1914 heeft Isaac een eigen atelier in Londen. Daar woont en werkt hij op 6 Fitzroy Street. Via de schetsen, schilderijen en aquarellen van Israels, stap je in de volgende zaal zo in de Britse sfeer. Je krijgt een blik op Regent Street, de fontein op Trafalgar Square, mensen in de regen en op terrasjes, ruiters in Hyde Park, open dubbeldek bussen voor de Stock Exchange en mensen in bootjes op de Thames. Kijk ook eens goed naar de jonge vrouw die staand in een bootje op de Thames bij Richmond (1914) vaart.
Bezoeken Zwitserland
Als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt (28 juli 1914) verhuist Israels op 19 augustus 1941 terug naar het neutrale Nederland. Het originele reisdocument, het zogenaamde Laissez-passer, uitgegeven door het Nederlands Consulaat in Londen, is hier te zien. Tijdens de oorlogsjaren bezoekt de schilder twee maal Zwitserland. In Bern schildert hij onder andere Berner Kelnerin (1915). Dit schilderij uit de eigen collectie van het Kröller-Müller museum was de aanleiding voor deze tentoonstelling. Naast Bern bezoekt hij onder andere Fribourg en het meer van Sankt Moritz. In de catalogus zijn naast afbeeldingen van schilderijen en aquarellen, op verschillende pagina’s kopieën van schetsboekjes toegevoegd. Deze toevoeging maakt dit drukwerk tot een heel bijzondere uitgave.
Op naar Denemarken
In de tentoonstelling gaat de Europa-reis nu, de oorlog is voorbij, verder naar Denemarken. In de zomer van 1920 komt hij hier aan. Hij reist samen met zijn partner Sophie de Vries-Dalberg (1879-1931). Ze verblijven in Kopenhagen en in Stockholm. In 1921 en 1922 volgen reizen naar Berlijn en Baden-Baden. In 1921 scheept Israëls in het Engelse Southampton in voor een zeereis naar Nederlands Indië. Onderweg doet hij Genua, Port Said (Egypte) en Colombo aan. In Nederlands Indië blijft Isaacs een jaar. Terug in Europa (1923) verblijft de kunstenaar een zomer in het Zwitserse Sankt Moritz. In de tien jaren die nu volgen tot aan zijn dood in 1934 blijft hij reizen. Van Londen naar Florence, Rome, Venetië, de stranden van Rimini, Viareggio en het Zuid-Franse Juan-les-Pins en Antibes. Deze periode wordt uitgebreid beschreven in de catalogus. In de tentoonstelling reis je van Denemarken door naar Italië.
Schilderen het strand van Viareggio
In de laatste zaal, schrijnt de zon volop. We zijn aangekomen in Italië. Hier hangt een zwart-wit foto waarop Isaac Israels, onder toeziend oog van strandbezoekers, vanuit een strandstoel schildert. De jonge vrouw naast hem heeft het fotomoment in de gaten en kijkt recht in de lens. Schuin voor de schilder poseert een model in de zon. In deze zaal hangen enkele impressies van een bezoek een Rome en in schetsboekjes kun je zijn eerste indrukken zien. Luchtig en kleurrijk zijn de aquarellen en schetsen van het strandleven in Viareggio. Ondanks deze vrolijke scènes is Viareggio voor Israels ook een verdrietige herinnering. In 1931 overlijdt Sophie in deze Italiaanse badplaats. Drie jaar later overlijdt Israels zelf na de gevolgen van een aanrijding vlak bij zijn huis in Den Haag.
“De tentoonstelling is een verhaal over een veranderend Europa, over reizen, passeren van grenzen. Hoe verging het de forens Israels, wat mocht hij wel, wat niet?”
Sandra van Maanen (Gelderlander, 23 april 2026)
© collage Wilma Lankhorst.jpg
Een reis door Europa in vijf zalen
Hier eindigt de artistieke reis van Isaac Israels door Europa. Kunst, literatuur en reizen hebben zijn leven bepaald. Je ontdekt in de tentoonstelling Israels’ kennis van de Europese literatuur en manier van het reizen en de migratie door Europa in de eerste helft van de twintigste eeuw. Israels legt zijn indrukken vast in schetsboekjes. Deze indrukken werkt hij later uit in levendige schilderijen, aquarellen of pastellen. De mooi uitgevoerde catalogus bevat verschillende delen van enkele schetsboeken. Mede hierdoor kun je het creatieproces van zijn schilderijen mooi volgen. Door zijn naturalistische wijze van schilderen verandert zijn palet van kleur en toon, afhankelijk van de sfeer van de bestemming.
Het Europa van Isaac Israels is tot en met 30 augustus 2026 te ontdekken in het Kröller-Müller museum. Kijk hier voor alle details. MK = geldig.
© tekst en foto’s Wilma Lankhorst.
© gebruik van de afbeeldingen met dank aan en met toestemming van het Kröller-Müller museum, alle bruikleengevers, Wiki Commons en de museumfotografen Marjon Gemmeke en Rick Klein Gotink.
Hier nog enkele extra’s
1) De tentoonstellingscatalogus
Voor deze tentoonstelling is het boek Het Europa van Isaac Israels, samengesteld met teksten van Renske Cohen Tervaert, Michael Wintle, Frouke van Dijke en Julie van Loon. Het biedt een interessante verdieping op de tentoonstelling en is voor € 29,95 te koop in de museumwinkel of online bij uitgever Waanders.
2) Win een culturele stedentrip
Het Europa van Isaac Israels biedt dé kans om inspiratie op te doen. Als je de tentoonstelling bezoekt, kun je meedoen aan een prijsvraag en een culturele stedenreis naar je favoriete Europese stad winnen. Lees hier de wedstrijd voorwaarden.
3) Tekenworkshops
Op tien zaterdagen in de tentoonstellingsperiode kunnen bezoekers deelnemen aan een korte tekenworkshop voor alle leeftijden, begeleid door illustratoren van het Huis van Betekenis. Zij laten met hun unieke stijl zien hoe tekenen een manier kan zijn om de werkelijkheid te vangen en je ermee te verbinden. Iedere workshop heeft een eigen invalshoek. Opgeven voor deze workshops is niet nodig. De doorlopende workshops vinden plaats tussen 11.00 en 15.00 uur en zijn gratis voor bezoekers met een geldig entreebewijs voor het park en het museum.
4) Museumtalks
Rondleiders nemen bezoekers mee op een ‘roadtrip’ door de tentoonstelling. In de uitleg van 15 minuten vertellen zij meer over het leven, de vele reizen en het werk van Isaac Israels. Sluit aan bij deze gratis mini rondleidingen op een van de zeventien zondagmiddagen tijdens de tentoonstelling. Deze (Nederlandstalige) activiteit is gratis voor iedereen met een geldig entreebewijs, opgeven is niet nodig. Kijk hier voor de details.
5) Isaac Israels op Wiki Commons
Naast de grote collectie Isaels van het Kröller-Müller museum (23 schilderijen en bijna 300 tekeningen) kun je via deze link op WikiCommons nog veel meer afbeeldingen van zijn werk ontdekken.