De Japanse kunstenares Yayoi Kusama is 22 maart jl. 97 jaar geworden. Drie Europese musea eren haar met deze bijzondere mijlpaal. Museum Fondation Beyeler, Riehen/Basel had de primeur, ik was bij de tweede tentoonstelling in Museum Ludwig in Keulen. Het Stedelijk Museum in Amsterdam krijgt de finale dit najaar. Kusama-fans kunnen bijna een jaar lang genieten van haar stippenkunst, de vele pompoenen en haar Infinity Rooms, de oneindige spiegelkamers. Maar vóór ik mijn ervaringen van de tentoonstelling in Keulen met je deel, volgt nu eerst het levensverhaal (deel 1) van deze levende legende. Met deze achtergrondinformatie begrijp je haar werk beter en dat wens ik je van harte toe.

tweeluik-deel 1

Kennismaking met Yayoi Kusama

Yayoi Kusama is op 22 maart 1929 geboren in Matsumoto (Nagano regio) in Japan. Ze heeft afgelopen weekend haar 97ste verjaardag gevierd. Nog dagelijks werkt ze in haar studio aan nieuw werk. Ze bezoekt wekelijks de krantenkiosk in haar woonplaats en leest ze verschillende kranten en talrijke tijdschriften om de nieuwste trends en gebeurtenissen op de voet te volgen.
Haar vader (Kamon) komt uit een rijke Japanse familie. Als hij met de vooraanstaande Shigeru Kusama trouwt, neemt hij haar familienaam aan. Kamon Kusama wordt directeur van de zadenkwekerij, het familiebedrijf van moederskant. Kamon en Shigeru krijgen vier kinderen, twee meisjes en twee jongens. Yayoi is de jongste van het stel. 

Geen gezellige jeugd

Thuis voelt de jonge Yayoi steeds een sfeer van strijd tussen haar ouders. Haar moeder leeft strikt volgens de vele regels van de Japanse tradities. Deze regels legt ze ook haar kinderen op. Haar vader leeft losser en neemt het ook niet zo nauw met de huwelijkse trouw. Moeder Shigeru geeft Yayoi regelmatig de opdracht om haar vader, in het geheim, te volgen als hij weer eens naar een ‘aijin’ (愛人 = maîtresse) gaat. In haar autobiografie (Infinity Nets, Japan 2002) geeft Yayoi aan dat het zien van deze beelden onder andere de oorzaak is voor haar aseksualiteit.

Wat ligt er achter die bergen?

Mede door de spanningen in huis heeft Yayoi als jong meisje al last van paniekaanvallen en hallucinaties. De eerste hallucinerende ervaring die zij zich herinnert, is zittend aan de rand van een veld met bloeiende violen. Terwijl ze naar de violen kijkt, beginnen de bloemen tegen haar te praten. In paniek rent ze naar huis en sluit ze zich op in haar kamer. Rondom de stad Matsumoto liggen bergen, Yayoi beschrijft ze als de Japanse Alpen. Steeds aan het einde van de dag als de zon achter de bergen wegschuift, vraagt Kusama zich af wat er achter die bergen ligt. Wat gebeurt er achter die bergen die dagelijks ons zonlicht lijkt in te slikken?
Hou ook in gedachten dat de Japanse samenleving tot in de jaren zestig van de vorige eeuw verstikkend was voor vrouwen met een ambitie.

“Als je wilt schilderen, dan hoef je niet meer thuis te komen”.

Uitspraak Shigeru Kusama moeder van Yayoi.

Verscheurde kindertekeningen

Als kind tekende ze graag, maar haar moeder verscheurde de tekeningen keer op keer. Gelukkig zijn er toch enkele kindertekeningen bewaard gebleven. In de tentoonstelling in Keulen ontdekte ik enkele kindertekeningen van haar. Moeder en dochter hebben een moeizame relatie. De moeder leeft strikt volgens de regels, de dochter wil vrij zijn. Schilderen als hobby kan nog, maar beroeps kunstenaar worden is geen optie in de optiek van de moeder. Maar Yayoi is zeker van haar zaak: ze moet en zal kunstenaar worden. Ondanks de tegenwerking van haar moeder, schrijft Yayoi zich in (1948) in voor een studie aan de School voor Kunst en Kunstnijverheid in Kyoto.

Haar eerste solotentoonstelling

Drie jaar later, heeft ze haar eerste solotentoonstelling in het stadhuis van haar geboortestad. Hier toont ze gouaches en aquarellen. Kusama weet dat als ze kunstenaar wil worden, ze weg moet uit Japan. Weg van haar conservatieve familie. Maar waar kan ze naar toe? Op een dag stuurt ze een brief naar de president van Frankrijk. En ze krijgt een antwoord. De toenmalige Franse president, René Coty, heeft opdracht gegeven informatie voor Kusama te verzamelen. Deze kan ze ophalen bij de ambassade in Tokyo. Hij geeft haar ook het uitdrukkelijke advies om eerst de Franse taal te leren.

“Dear Sir,
I would like to see your country, France
Please help me”.

Bron: Infinity Nets, autobiografie van Yayoi Kusama (Japan 2002)

Georgia O’Keeffe

Het leren van de Franse taal, gaat Yayoi niet zo goed af. Ze verlegt haar grenzen en kijkt nu richting Amerika. Daar kan ze alleen maar naar toe als ze een introductiebrief heeft en iemand die haar financieel ondersteunt. In een tweedehands boekenzaak in Matsumoto ziet Kusama een boek met werk van de Amerikaanse kunstenares Georgia O’Keeffe. Ze pakt weer haar pen op en schrijft op 15 november 1956 een brief aan O’Keeffe. En ook dit maal krijgt ze antwoord.

“In dit land (Amerika) is het moeilijk voor kunstenaars om een bestaan op te bouwen.
Ik vraag me af hoe dat is in Japan?”.

Brief Georgia O’Keeffe aan Yayoi Kusama op 14 december 1955

Het Amerikaanse avontuur begint in Seatlle

De introductiebrief is geregeld, nu nog een sponsor. Die vindt Kusama via het diplomatieke circuit in Japan. Een ver familielid van Kusama, Etsujiro Uehara brengt haar in contact met de weduwe van Mr. Ota. Het echtpaar Ota behoorde tot de eerste groep Japanse immigranten in Amerika. Ota richt een bank op in Seattle en adviseert hotels en zakelijke ondernemingen. Zijn weduwe Mrs. Ota wordt sponsor van Kusama’s kunstonderneming. En zo landt Yayoi Kusama op 18 november 1957 op de luchthaven van Seattle. Haar artistieke avontuur begint aan de zonnige westkust van Amerika. Ze heeft dan al een toezegging voor een tentoonstelling in Gallery Dusanne op zak.

“Ik houd van pompoenen, vanwege hun humoristische vorm
en het warme gevoel dat ze me geven”

Uitspraak Yayoi Kusama

Kimonos vol dollars

In die dagen mocht je maar een beperkte hoeveel geld Japan uitvoeren. Kusama neemt veel meer geld mee dan wettelijk is toegestaan. In haar koffer zitten 20 kimono’s waarin ze haar dollars heeft verpakt. Als het toestel uit Japan vertrekt, zijn er uiteindelijk maar vier gasten aan boord. Kusama kijkt vanaf grote hoogte gefascineerd naar de oneindige ruimte onder haar. Ze ziet overal bewegende schuimkoppen op het water van de oceanen. Dit beeld sluit aan bij haar fascinatie voor oneindige netten. Enkele voorbeelden zie je nu in Keulen.

Ze zijn haar inspiratiebron voor haar geliefde ‘net paintings’. Op een donkere achtergrond, schildert Kusama met oneindig veel geduld, honderden kleine halve manen. Golven in een oneindige ruimte, beelden zonder perspectief of balans, maar wel heel zen.

“Mijn canvassen zijn gordijnen die me scheiden van
de mensen en de werkelijkheid”.

Uitspraak Yayoi Kusama

Van Seattle naar New York in 1960

Snel na aankomst in Seattle, maakt Yayoi zich klaar voor haar eerste expositie in Gallery Dusanne. Voor haar Amerikaanse debuut selecteert Kusama aquarellen en pasteltekeningen. De tentoonstelling wordt een succes en Kusama wil verder reizen naar haar eigenlijke doel in Amerika: New York. Haar contacten in Seattle raden haar dit af. Kusama zegt hier zelf over: “Ik stond in Seattle aan de voet van de berg, ik wilde absoluut de top beklimmen en dat was New York”. In 1960 heeft Kusama heeft haar eerste tentoonstelling in New York, in het zelfde jaar volgt een tweede in Washington DC. Dan gaat haar roem de oceaan over en is er belangstelling vanuit Duitsland en Frankrijk.

Kusama in Nederland

Tussen 1965 en 1970 bezoekt Kusama verschillende keren ons land. Ze was te gast bij de Nul-beweging en logée bij oprichters van deze beweging. In ons land lanceerde ze haar eerste ‘Naked Body festival’, een bodypainting act op levende, naakte personen. In 1967 doet ze met enkele werken mee aan een expositie in het Stedelijk in Amsterdam. Haar eerste solotentoonstelling ons land is in 2008 in Museum Boijmans van Beuningen. In dat jaar komt ook een film-documentaire uit over haar leven en werk: “Yayoi Kusama, I adore myself”. 

In 2019 organiseerde Museum Voorlinden een solotentoonstelling ter ere van haar 90ste verjaardag. Een deel van de Voorlinden collectie is nu ook te zien in Keulen.

In het Stedelijk Museum in Schiedam was in 2024 te zien hoe de vijf Nederlandse jaren van Kusama er uitzagen. Haar verblijf in ons land combineert ze in die dagen met wonen en werken in New York. Bij de promotie van Kusama’s werk speelde de Haagsche Internationale Galerij Orez (omgekeerde lettervolgorde van ZERO) een belangrijke rol. Orez organiseerde onder andere drie solo-exposities. Kusama laafde zich in die jaren niet alleen aan de beeldende kunst in ons land. Ze liet zich ook inspireren door het politieke klimaat en de seksuele revolutie.

“Ik wil (verborgen) leven in een wereld die halverwege mysterie en symbool ligt”.

Citaat uit essay van Yayoi Kusama
gepubliceerd in New Artist’s Statement (New York 1955).

Kusama geweigerd voor Biënnale Venetië

Als Kusama’s deelname aan de Biënnale van Venetië in 1966 wordt geweigerd, verzint ze een list. Op verschillende waterpartijen in Venetië laat ze spiegelende bollen drijven. Ze noemt deze bollen de ‘Narcissus Garden’. Mede door deze opvallende installatie en happening, weet iedereen in de kunstwereld na deze actie wie Yayoi Kusama is. Twintig jaar na haar terugkeer in Japan, nodigt de regering haar als nog uit om Japan officieel te vertegenwoordigen op de Biënnale in Venetië (1993). Delen van deze Narcissus Garden kun je ook nu weer zien in Keulen, hier gecombineerd met een video-opname van Kusama in een bloeiende voorjaarstuin in Tokyo. 

In New York nemen de paniekaanvallen toe

De levendigheid van Amerika in het algemeen en de hectiek in New York in het bijzonder, trekken een sterke wissel op Yayoi’s geestelijke gezondheid. Ze heeft behoefte aan rust en verwacht die in Japan te vinden. Ze leert zichzelf dat ze haar paniekaanvallen alleen kan bestrijden door het maken van kunst. Herhaling van situaties die haar beklemmen, bestrijdt ze met het oneindig herhalen van symbolen. Haar angst voor seks, bestrijdt ze onder andere door het maken van duizenden penissen van stof. Deze fallussen van stof, plakt ze in honderdvoud op boten, stoelen en/of banken. Haar installatie Aggregation*: one thousand Boats show (1963) is onderdeel van de collectie van het Stedelijk Amsterdam. De boot gevuld met fallussen van stof is ook te zien in Keulen. 

*aggregartie is het samenvoegen of samenklonteren van losse onderdelen tot één geheel. 

Opname in psychiatrische kliniek 

Als Kusama in 1973 terug gaat naar Japan, laat ze zich vrijwillig opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis. Ondanks haar grote succes als kunstenaar blijven de paniek aanvallen komen. Tegenover de psychiatrische instelling richt Kusama een studio in. Haar beste medicijn is dagelijks in haar atelier aan nieuwe creaties werken. Ook op haar 97ste werkt ze nog elke dag met haar team vertelt Takako Fujibayashi, directeur Yayoi Kusama Studie, ons in Keulen. Yayoi Kusama heeft een sterkte behoefte aan zekerheid en continuïteit. Een strak dagelijks ritme, herhaling in werk én symbolen/motieven geven haar die zekerheid.

“Als ik bezig ben met mijn werk, verdwijnt alles om me heen.
Mijn handen scheppen dan mijn werk. Als kunstenaar is het mijn taak om zicht te krijgen op mijn visie”. 

Uitspraak Yayoi Kusama

Yayoi Kusama een cult-heldin

Met haar vernieuwde werk in de Verenigde Staten werd Kusama beeldbepalend voor verschillende stromingen in de naoorlogse kunst, zoals ZERO, Pop Art en de performance kunst. Mannelijke tijdsgenoten gingen heel soepel met haar uitvindingen om en eisten ze zelfs op als hun eigen ‘product’. Andy Warhol pikte haar idee van het eerste print-behang en Claes Oldenburg ging met haar concept van ‘soft sculptures’ a an de haal. In Schiedam zag ik  Kusama als pionier én cultheldin. Dit beeld week af van de internationale tentoonstellingen die in de afgelopen decennia zijn georganiseerd. Daar lag de focus meer op Kusama’s samenwerking met grote modemerken. In Keulen zie je dat Kusama kritisch stond tegenover de (over)consumptie zoals ze die in Amerika zag. Haar macaroni-handtas (1965), en -jurk (1964) zijn uitingen van deze kritische houding. Kusama was ook een voorvechter van de positie van de vrouw in de kunstwereld. 

“Ondanks alles blijft Yayoi Kusama altijd zichzelf.
Dat is uiteindelijk haar grootste kracht.”

Francis Morris, directeur Tate Modern Londen.

Kijk ook Kusama in beeld: AVRO-TROS Kunst uur 1 april 2018

Polkadot Princess

Haar unieke expressie met stippen bezorgt Kusama de bijnamen Polkadot Princess en Queen of the Polka Dots. Ze is wereldberoemd door haar stippenwerk. Mede door deze stippen te schilderen of te plakken gaat ze de strijd aan tegen haar demonen. In New York zet ze haar eerste stippen op mensen. In Nederland doet ze dat voor het eerst op naakte lichamen. Door het gebruik van stippen probeert Kusama in haar installaties een oneindig universum te bereiken. In Keulen kun je in de installatie I’m here, but Nothing (2000-2026) lopen en je verwonderen over de oneindigheid. Kusama wordt geassocieerd met surrealisme, installaties, popcultuur en ‘perfomances’, maar uiteindelijk kun je haar werk aan geen enkele kunstcategorie toeschrijven.

Ondanks alles blijft Yayoi Kusama door de jaren heen altijd haar zelf. Dat is uiteindelijk haar grootste kracht. In tegenstelling tot veel levende kunstenaars vindt Kusama het geen enkel probleem als haar werk wordt gefotografeerd. Ze vindt het juist fijn dat haar kunstwerken massaal digitaal worden verspreid. Door de beelden en video’s van haar kunstweken veelvuldig te delen, creëert haar publiek een oneindig universum voor haar.

Als je haar kleurrijke beelden op je Social Media-kanalen plaats, zet er dan ook de volgende tags bij #kusama #dots #polkadot. Dan werk je actief mee aan een online oneindig universum voor deze unieke kunstenaar.

“Mijn missie als kunstenaar is om te doorgronden hoe iemand zou moeten leven, 
zoals zij of hij is geboren, als mens in deze wereld”.

Uitspraak Yayoi Kusama

Yayoi Kusama is nog tot en met 2 augustus 2026 te zien in Museum Ludwig in Keulen. Lees hier de details. Deze tentoonstelling is de eerste in het jubileumjaar van Museum Ludwig. Dit jaar bestaat het museum 50 jaar. Het museum ligt bijna naast het treinstation van Keulen.

Vanaf 12 september 2026 tot en met 17 januari 2027 is de derde expositie van het wek van Yayoi Kusama te zien in het  Stedelijk Museum Amsterdam. In alle drie de musea zijn deels andere werken van Kusama te zien, daarnaast zal de opstelling in ieder museum anders zijn.

© video, foto’s en tekst Wilma Lankhorst.
© gebruik van de afbeeldingen met dank aan en met toestemming van Museum Ludwig in Keulen, Yayoi Kusama, Studio Kusama en alle bruikleengevers.

De autobiografie (boven omslag) van Yayoi Kusama, getiteld ’Infinity Nets’ (Tate Publishing 2011) kan ik je van harte aanbevelen. Deze paperback is te koop bij je favoriete boekhandel. Yayoi Kusama is een veelzijdig avant-garde kunstenaar. Ze schildert, beeldhouwt, ontwerpt, maakt (video)installaties en schrijft boeken en gedichten. Ze is ook een grote inspiratiebron voor modehuizen.