Dit najaar kun je getuige zijn van een bijzonder moment. Voor het eerste sinds 1984 zijn alle 88 schilderijen van Vincent van Gogh uit de Kröller-Müller collectie samen thuis. Dit is zowel voor ons als bezoeker als voor het museumteam een uniek moment. Conservator Renske Cohen-Tervaert kreeg een brok in haar keel toen ze alle 88 schilderijen bijeen zag in de grote tentoonstellingszaal. We waren bij de voorbezichtiging en raakten onder de indruk van de werken, de combinaties van vroeg & laat werk in combinatie met de kernwaarden van Vincent van Gogh: geloof, hoop en liefde. Je hebt tot en met 3 januari 2027 om ze alle 88 te zien.
Helene Kröller-Müller van Vincent van Gogh
Het is 1905 wanneer Helene Kröller-Müller het werk van de toen nog relatief onbekende schilder Vincent van Gogh (1853-1890) ontdekt. Samen met haar dochter volgt ze kunstbeschouwingslessen bij kunstpedagoog H.P. Bremmer (1871 -1956). Hij introduceert moeder en dochter in de moderne kunst en opent hun ogen voor een persoonlijke, invoelende beleving van kunst. Drie jaar later koopt Helene Kröller-Müller haar eerste van Gogh schilderij voor haar collectie. Ze is enthousiast en blijft Van Gogh’s kopen tot 1929. In totaal schaft ze samen met Bremmer 85 schilderijen aan en talrijke werken op papier. Hiermee leggen ze de basis voor de grootste door een particulier samengestelde van Gogh-collectie ter wereld. Na de Tweede Wereldoorlog hebben verschillende museumdirecteuren in de loop van de tijd, nog eens drie werken van Van Gogh aangekocht. De museumcollectie telt nu 88 schilderijen en 182 werken op papier.
‘Van Gogh maakt ons leven rijker,
ons dagelijks leven & dat is zijn grootheid.’
Uitspraak Helene Kröller-Müller (3 juli 1912)
Opeens zijn ze 88 gelijktijdig thuis
Het was een speciaal moment waarop het museumteam zich realiseerde dat dit najaar alle 88 Van Gogh schilderijen uit hun collectie gelijktijdig thuis zouden zijn. Het werk van Van Gogh is wereldwijd geliefd. Elk jaar ontvangt het museum talrijke verzoeken om een of meerdere werken uit te lenen voor een tentoonstelling ergens op onze planeet. De vraag die volgde was: hoe gaan we deze unieke tentoonstelling inrichten? Conservator Renske Cohen-Tervaert, een Van Gogh kenner in hart en nieren, zag drie thema’s steeds terug komen in het leven van de kunstenaar. De kernwaarden voor Vincent van Gogh waren de drie goddelijke deugden: geloof, hoop en liefde. Tijdens zijn opleiding als theologiestudent mag hij op zondag 29 oktober 1876 een preek houden in het Engelse Richmond (1876). In deze preek noemt hij de drie deugden. Zoals bekend duurt zijn roeping tot predikant niet lang en volgt Vincent het advies van zijn broer Theo om kunstenaar te worden.
In de tentoonstelling lees ik de volgende uitspraak van Vincent in 1883: “Als iets in u zelf zegt ‘gij zijt geen schilder’ – SCHILDER DAN JUIST kerel, en die stem bedaart ook, maar slechts daardoor.” Ontdek in de tentoonstelling de weg die van Gogh als autodidact heeft belopen om de kunstenaar te worden die wij nu kennen.
‘Wij zijn pelgrims, ons leven is een lange tocht,
een reis van de aarde naar de hemel.’
Vincent van Gogh (Richmond, 1876)
Geloof, hoop en liefde
Deze tentoonstelling is niet chronologisch van opzet. Hier is gekozen voor een indeling van alle schilderijen op als basis de drie goddelijke deugden: geloof, hoop en liefde. Zoals gezegd spelen deze drie thema’s een hoofdrol in het leven en werk van Van Gogh. Het waren dé drie thema’s van Van Gogh’s levensfilosofie. Vincent bleef opzoek naar een kunstvorm die ontstond uit zijn persoonlijke worstelingen. Hij hoopte daarmee anderen troost, hoop en verlichting te bieden. Van Gogh blijft via de kunst trouw aan de goddelijke waarden, Je kunt dit zien als zijn verandering van prediker naar kunstenaar.
Van prediker naar kunstenaar
Renske Cohen-Tervaert heeft deze drie thema’s breder uitgewerkt in de tentoonstelling. Geloof gaat verder dan religie en een spirituele ervaring. Het gaat ook over geloof in zichzelf en geloof in de toekomst. Vincent was gefascineerd door de overeenkomsten tussen het leven en de cyclus van de seizoenen. Zo heeft elk seizoen zijn eigen kleur en emotie. In zijn brieven aan broer Theo schrijft hij over een groeiend geloof in zichzelf. Hij beschrijft dat het leren schilderen met vallen en opstaan verloopt. Maar hij is er van overtuigd dat zijn keuze voor het kunstenaarsbestaan de goede keuze is. Liefde gaat over meer dan romantische gevoelens en hoop gaat naast hoop voor de toekomst ook over hoop om op elke nieuwe plek iets nieuws te ontdekken voor de schilderkunst én hoop op herstel.
Ontdek de stilistische ontwikkeling in zijn werk
In de eerste zaal begint het thema ‘geloof’ met twee werken: Populierenlaan bij zonsondergang (Nuenen, 1884) en Dennenbomen bij zonsondergang (Saint-Rémy-de-Provence 1889). En boven deze twee werken hangt de uitspraak van Van Gogh uit 1876: ‘Wij zijn pelgrims, ons leven is een lange tocht, een reis van de aarde naar de hemel.”. De ontwikkeling die Van Gogh als kunstenaar heeft gemaakt van 1878 in de Belgische Borinage, tot aan zijn zelf gekozen dood in 1890 in het Frans Auvers-sur-Oise is hier heel mooi te zien. Je ziet hier de stilistische ontwikkeling die van Gogh tijdens zijn relatief korte, maar intensieve leven als kunstenaar heeft doorgemaakt.
Ook zie je hier het schilderij de Zaaier (Arles, 1888). Dit werk verwijst naar de cyclus van de natuur. Kijk eens goed: de zaaier zaait het omgeploegde land in met een breed armgebaar. Kijk eens naar de achtergrond. Daar staat nog het rijpe koren. Met dit dubbele beeld verwijst Van Gogh naar de cyclus van de natuur en de cyclus van het leven. Het thema van de zaaier heeft voor de kunstenaar een religieus aspect. De zaaier op het land, staat voor hem model voor de zaaier van het woord van God. Kijk nu even naar rechts: je kijkt Van Gogh nu recht in zijn ogen.
“Ik geloof dat we tegenwoordig de rijke en prachtige aspecten
van de natuur moeten schilderen;
wij hebben behoefte aan vreugde en geluk, aan hoop en liefde”
Vincent van Gogh (Arles, september 1888)
De Nuenense sfeer naast die in Arles
In de ruimte met deze tekst hangen verschillende natuurelementen en landschappen. Korenschoven en Aardappel rooiende boerinnen (Nuenen, augustus 1885) hangen naast Korenschelven in de Provence (juni 1888) en Korenschelf onder wolkenlucht (Arles, juni 1888). Kijk naar het verschil in kleurgebruik en stijl in deze werken. Beide periodes verdienen op hun eigen manier respect voor de ontwikkeling van zijn werk. Aan de overzijde hangt Vier uitgebloeide zonnebloemen (augustus-oktober 1887) die Van Gogh tijdens zijn verblijf in Parijs (1886-1888) heeft geschilderd.
“Ik zou graag portretten maken die over een eeuw
voor de mensen die dan leven, als het ware visioenen zijn.”
Vincent van Gogh (Auvers-sur-Oise, juni 1890).
De liefde staat centraal
De conservator heeft er voor gekozen om de kernwaarde liefde centraal te zetten in deze tentoonstelling. De barmhartige Samaritaan (naar Delacroix) geschilderd in Saint-Rémy-de-Provence (mei 1890) bijt hier het spits af. Van Gogh geeft zijn eigen interpretatie aan dit thema. Het zou hier ook om een toespeling kunnen gaan op zijn broer Theo, zijn eigen Samaritaan, die hem altijd steunt. Ook hier wordt het begrip liefde breder uitwerkt. Het gaat niet alleen om de romantische liefde maar ook Vincents liefde voor het/een gezin, de liefde voor familie, zijn liefde voor zijn broer, de naasten en de liefde voor de natuur. In dit deel ontdek je ook een serie portretten. Let eens op zijn donkere portretten van de stoere mannen en vrouwen uit zijn begin periode 1883-1885 in Nuenen en het portret van een jonge vrouw geschilderd eind juni-begin juli 1890 in Auvers-sur-Oise. Door deze portretten zo dicht bij elkaar te zien, zie je heel duidelijk hoe groot de ontwikkeling is die Van Gogh als kunstenaar heeft doorgemaakt,
Het eindigt hier met hoop
‘Hoop doet leven’ is een bekende uitspraak. Dit gaat over het vertrouwen dat de toekomst iets goeds brengt, het houdt de (gelovige) mens in moeilijke tijden op de been. Hier gaat hoop naast hoop voor de toekomst ook over Vincents hoop om op elke nieuwe plek iets anders te ontdekken voor de ontwikkeling van zijn schilderkunst én over hoop tijdens psychisch zware periodes, over de hoop op herstel. In 1889 laat Van Gogh zich vrijwillig opnemen in een kliniek in Saint-Rémy. Hij was ziek en kon niet werken. Periodes van niets kunnen worden afgewisseld met zeer productieve fases. Hier gangen onder andere Olijfgaard met twee plukkers (december 1889), Olijfgaard (juli 1889), de Tuin van de inrichting in Saint-Rémy (mei 1889) en Bloeiende rozenstruiken in de tuin van de inrichting (juni 1889).
Brug te Arles
Bijna op het einde hangt Brug te Arles (Pont de Langlois, 1888). Deze brug komt ook terug in het speciaal voor deze tentoonstelling ontworpen voelobject. Een afbeelding van de Brug te Arles maar dan in zwart-wit en grijstinten én met hoogte verschillen. In braille wordt uitgelegd hoe slechtzienden hier de Brug te Arles kunnen ontdekken en in hun verbeelding zelfs kunnen zien. Er staat naast het voelobject ook een mini-brug te Arles. Een kleine houten brug op schaal die je ook mag aanraken.
“Weest bereid om je te laten overweldigen”
Deze uitdaging hing als een post-it memo op de werkplek van de conservator.
Ze nodigt ons als bezoeker uit hetzelfde te doen.
Van Gogh, al onze schilderijen is nog tot en met 3 januari 2027 te zien in het Kröller-Müller Museum in Park de Hoge Veluwe. Kijk hier voor de details. MK = geldig.
Voor deze tentoonstelling is een duimdik boek samengesteld waarin alle 88 werken staan en alle van de werken op papier die het museum bezit. Na een voorwoord van de museumdirecteur, nemen Chris Stolwijk en Renske Cohen-Tervaert je mee in de bijdrage ‘Vincent van Gogh in het Kröller-Müller Museum’, gevolgd door het verhaal over de beginnend kunstenaar (De Borinage, Brussel, Etten en Den Haag). De tijdlijn gaat verder van Boerenschilder (in Drenthe en Nuenen) tot ‘een eigen handschrift’. Je leest hier welke werken Vincent heeft gemaakt in respectievelijk Antwerpen, Parijs, Arles, Saint-Rémy-de-Provence en tot slot Auvers-sur-Oise (1890). Van Gogh – alle werken in het Kröller-Müller museum (KMM) is een eigen uitgave van het KMM, kost € 19,95 en is hier online te bestellen in de museumwinkel.
Speciaal voor kinderen is er nu het boek ‘Vincent, leven om te schilderen’ € 17,95 ook online te koop in de museumwinkel.
© tekst en foto’s Wilma Lankhorst.
© gebruik van de foto’s met dank aan en met toestemming van het Kröller-Müller Museum, Jannes Linders en Marjon Gemmeke.
De intentie van Helene Kröller-Müller
Waarom was Helene Kröller-Müller zo geïnteresseerd in het werk van Van Gogh?
In de lessen kunstbeschouwing onderwijst Bremmer zijn leerlingen zijn visie op kunst: “Kunst is dat wat een emotie geeft, en gemaakt is met de bedoeling om een emotie te geven.” Volgens Bremmer dient kunst een diepere betekenis, liefst een spirituele lading, te (re)presenteren, die ver uitstijgt boven de alledaagse werkelijkheid. (p. 10 – Alle werken in het Kröller-Müller Museum (KMM-uitgave, 2020). Het werk en de ontwikkeling van Van Gogh voldoen volgens Bremmer en Helene Kröller-Müller aan deze criteria. Zo zien zij in van Gogh de belangrijkste schakel in de West-Europese kunstgeschiedenis tussen een traditionele, realistische kunstopvatting, geworteld in een directe observatie van de werkelijkheid, en een meer moderne benadering. In deze benadering geven persoonlijke gevoelens en emoties kunst een extra laag, een diepere betekenis.
Een eigen museum
Kunstpedagoog Bremmer adviseert zijn leerlingen om zich met kunst te omringen. Zijn idee is dat wanneer je je tijdens je dagelijkse leven met kunst omringt, je de intenties van de kunstenaar(s) uiteindelijk zelf leert kennen. Voor Helene is het kopen van kunst in die tijd (1908-1929) financieel geen probleem. Zij is onder de indruk van de passie van Van Gogh en zijn worsteling met kerkelijke regels en ideeën en zijn reactie daarop in zijn werk. De doelstelling voor haar kunstcollectie wordt het aanleggen van een verzameling waarin de werken van Van Gogh als ‘een van de grote geesten van de moderne kunst’ de kern moet vormen. En zo ontstaat in ruim 20 jaar een unieke particuliere verzameling waarin 85 schilderijen en 182 werken op papier Van Goghs ontwikkeling laat zien van een aankomend (autodidactisch) kunstenaar die zoekt naar een eigen handschrift tot een volleerd schilder en tekenaar.