Kunsthal KAdE en de Elleboogkerk in Amersfoort hebben hun deuren geopend voor Helen Frankenthaler, Donald Judd en Vivian Suter. Velen kennen het werk van de mannelijke kunstenaar Judd. Weinigen van zijn vrouwelijke collega’s Frankenthaler en Suter. Dat gaat nu veranderen in Amersfoort, hier staan ze alle drie in het voetlicht en wordt hun kunst ieder voor zich op zijn waarde geschat.
Hoe zo Frankenthaler en Judd samen?
Elizabeth Smith (Executive Director) van de Helen Frankenthaler Foundation was nogal verrast door het voorstel van Robbert Roos, directeur KAdE. Roos had het idee opgevat om in Amersfoort een tentoonstelling te organiseren waarin hij het werk van Helen Frankenthaler (1928-2011) wilde combineren met het werk van Donald Judd (1928-1944). Beide Amerikaanse kunstenaars zijn geboren in 1928 maar dat leek in het begin de enige overeenkomst.
Onderzoek naar het waarom?
Smith vroeg om meer onderzoek waarop zij een beslissing kon baseren of dit idee wel haalbaar was. Haar stichting deed aanvullend onderzoek en zo kwamen ze samen tot de conclusie dat een dubbeltentoonstelling van de abstract-expressionist Frankenthaler met de minimalist en conceptueel kunstenaar Judd wel eens tot verrassende resultaten kon leiden. We zijn nu enkele jaren verder en kunnen wij als publiek oordelen of beiden in deze opzet zijn geslaagd.
Wie is Helen Frankenthaler?
Helen Frankenthaler is op 12 december 1928 geboren in New York. Ze is de jongste van drie meisjes in het gezin. De ouders stimuleren hun dochters om te tekenen, te schilderen en verhaaltjes te schrijven. Als ze 18 jaar is, maakt ze via haar docent Paul Freeley https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Feeley (1910-1966) kennis met het kubisme. In 1948 reist Frankenthaler voor het eerst naar Europa en ze bezoekt onder andere Parijs, Brussel en Amsterdam. In 1949 studeert ze af aan het Bennington College (Vermont) en zet ze haar eerste atelier op in New York.
Abstract expressionisme in New York
Vijf jaar heeft ze een relatie met kunstcriticus Clement Greenberg (1909-1994). Via hem komt ze in contact met het abstract expressionisme en collega kunstenaars in dit genre zoals Elaine (1918-1989) en Willem de Kooning (1904-1997), Lee Kranser (1908-1984), Jackson Pollock (1912-1956) en Barnett Newman (1905-1970).
Er zijn geen regels… zo ontstaat kunst, zo ontstaan doorbraken.
Ga tegen de regels in of negeer ze; daar draait vernieuwing om.
uitspraak Helen Frankenthaler
Streven naar maximale vrijheid
In december 1950 heeft Frankenthaler haar eerste groepstentoonstelling in New York. Een jaar later volgt haar eerste solotentoonstelling. In 1952 maakt de wereld kennis met het doek ‘Mountains and Sea’. Dit werk is een doorbraak in de abstracte schilderkunst. Vijf decennia lang blijft Frankenthaler een pionier in de schilderkunst. Ze is altijd bereid om risico’s te nemen om te vernieuwen en te ontdekken. Ze stelt zichzelf geen grenzen, in haar artistieke inspanning streeft ze naar maximale vrijheid. In Amerika rijst haar ster al relatief snel.
Erkenning in Europa
In Europa duurt het tot in de 21ste eeuw voor we haar werk leren kennen. Hoe dan, zul je je afvragen? De heren kunstcritici in Europa hebben lange tijd geen oog gehad voor het werk en de ontwikkeling van vrouwelijke kunstenaars. Ook museumdirecteuren en -conservatoren schonken geen aandacht aan dit deel van de artistieke vrouwen. Dat tijdperk is nu gelukkig voorbij en kunnen we bijvoorbeeld in nu Amersfoort kennismaken met van het werk van Frankenthaler én Vivian Suter.
Haar schilderijen kenmerken zich door een bereidheid om risico’s te nemen:
door zichzelf geen grenzen te stellen in haar artistieke streven, creëerde Frankenthaler grootformaat, vrije schilderijen vol uitstraling.
Een oeuvre dat ook vandaag de dag nog zeer relevant is.
Museum Reinhard Ernst Wiesbaden 2025
Frankenthaler in Duitsland
Mijn eerste kennismaking met het werk van Frankenthaler was in het voorjaar van 2025 in Museum Reinhard Ernst in het Duitse Wiesbaden. In ons land heeft alleen het Stedelijk Museum twee werken van Frankenthaler. Deze werken zijn ook nog eens geschonken door de Helen Frankenthaler Foundation. Het Reinhard Ernst Museum in Wiesbaden heeft maar liefst 50 werken van haar en is daarmee de grootste private verzameling van Frankenthaler’s werk ter wereld. Vijftig werken uit de vijf decennia van haar artistieke leven. Hierin ontdek je de geest van een pionier, die steeds op zoek was naar iets nieuws in de schilderkunst en in het proces van continue vernieuwing en ontdekking in de schilderkunst.
Kennismaking met Donald Judd?
Donald Judd is op 3 juni 1928 geboren in Missouri. Hij heeft één zus die op haar tiende overlijdt. Op een kleine school in Omaha krijgt Judd zijn eerste (minimale) tekenlessen. Als 19-jarige sluit hij zich aan bij der US-Army en volgt een uitzending naar Korea. Daar werkt hij als ingenieur en doet hij praktische ervaring op met het ontwikkelen en ontwerpen van gebouwen. Deze kennismaking met architectuur zal hem altijd bijblijven. Het jaar aansluitend op zijn diensttijd volgt hij schilder- en tekenlessen bij kunstenaar en muurschilder Louis Bouché aan de Art Students League in New York. Hij volgt zomer workshops bij Reginald Marsh (sociaal realisme) en beeldhouwer Burt Johnson. In 1952 doet hij mee aan zijn eerste groepstentoonstelling in New York. Een jaar later studeert hij cum laude af aan de Columbia University in het vak filosofie gevolgd door een master in architectuur in 1957.
Veelzijdig kunstenaar en kunstbeschouwer
Daarna gaat Judd aan de slag als kunstcriticus. Dit doet hij zes jaar. Ondertussen schildert hij en werkt hij met zijn vader aan het maken van houtsneden. In 1962 legt Judd definitief zijn kwasten neer en ontwerpt hij zijn eerste driedimensionale werk. Zijn reactie hierop is: “Ik wilde niet achteroverleunen. Het ontwikkelen van een drie dimensionaal werk was een belangrijk moment voor mij”. (p. 122 catalogus Frankenthaler-Judd 2026). In 1965 slaat hij andermaal een nieuw weg in, hij stopt als schrijver en bestelt zijn eerste stapel gegalvaniseerd ijzer. Hiermee ontwerpt hij zijn eerste ‘stack’ een stellage van zeven gegalvaniseerde, gestapelde blokken die vrij op de muur lijken te zijn bevestigd. Dit werk is in Amersfoort te zien.
Rudi Fuchs en Donald Judd
Judd ontwikkelt zich als minimalistisch kunstenaar, een beschrijving die hij zichzelf nooit gaf. Zijn minimalistische werk werd vanaf het begin van de jaren zeventig op grote schaal tentoongesteld en verzameld. Niet alleen in de USA maar ook in ons land door onder andere Rudi Fuchs. In 1966 doet Judd mee aan de groepstentoonstelling Vormen van de Kleur in het Stedelijk Museum in Amsterdam, gevolgd door Kompas 3 in het Van Abbemuseum in Eindhoven in 1967. Op dit moment vind je in verschillende collecties van Nederlandse musea ruim 40 werken van Judd en slechts 2 schilderijen van Frankenthaler. Kunsthistoricus, curator en oud- museumdirecteur Rudi Fuchs (1942-2026), was een groot voorstander van Judd’s werk.
Rudi Fuchs kocht werken van Judd aan voor musea in Eindhoven, Den Haag en Amsterdam. Bijzonder om te vertellen is het feit dat Fuchs in 1994 voor het Stedelijk Museum een versie van een grote aluminium sculptuur kocht dat als variatie op een thema al sinds 1984 aanwezig was in de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen. De opbouw van het sculptuur is gelijk, alleen het kleurenschema en het formaat is anders. Beide sculpturen zijn nu voor het eerst sinds de aankopen tezamen te zien in Kunsthal KAdE .
Wat zijn de overeenkomsten en de verschillen?
Zowel Frankenthaler als Judd vertegenwoordigen cruciale ontwikkelingen in de naoorlogse kunst. De KAdE-tentoonstelling laat deze verschillen goed zien. Je ontdekt Frankentahlers vrije vorm versus de strakke beeldtaal van Judd. Haar intuïtie versus zijn rede; haar persoonlijke gebaren versus zijn ‘industriële’ houding. Je leest over het ondergewaardeerd zijn (en daardoor het niet verzamelen) van haar werk versus populair en veelvuldig aangekocht van Judd’s creaties.
Subtiele overeenkomsten tussen Frankenthaler en Judd
Uit de onderzoeken van Robbert Roos en de Helen Frankentahler Foundation komen ook subtiele overeenkomsten naar voren. Zo gebruikte Frankenthaler regelmatig rechthoekige en vierkante oppervlakken in haar werk. Je zou kunnen zeggen dat ze soms flirtte met het minimalisme. Daartegenover staat dat Judd tegen het einde van zijn carrière steeds meer expressieve kleuren ging gebruiken. En juist het kleurelement is een belangrijk onderdeel van de visuele kracht van Frankenthalers werk. Roos wijst er in zijn openingstoespraak ook nog op dat terugkijkend op de tweede helft van de twintigste eeuw het minimalisme (en het daaruit voortvloeiende conceptualisme) en het abstract expressionisme de boeksteunen vormden van de naoorlogse westerse kunstgeschiedenis. Hierdoor is deze duo tentoonstelling ook een treffende weergave op deze fase in de westerse kunstgeschiedenis.
Vivan Suter in de Elleboogkerk
Met de verschillen én overeenkomsten tussen Frankenthaler en Judd eindigt het verhaal niet in Amersfoort. Naast de duo tentoonstelling in het KAdE is er een extra, aanvullende expositie in de Elleboogkerk. Je kunt het werk van Suter (Buenos Aires, 1949) zien als een hedendaagse interpretatie van Frankenthalers benadering van de schilderkunst. Suter is in 1949 in Buenos Aires geboren. Haar moeder Elisabeth Wild, was een collage kunstenaar. Toen Suter twaalf was, is ze met haar familie naar Basel verhuisd. Daar volgt ze haar opleidingen. Suter leeft een teruggetrokken leven in de regenwouden van Guatemala.
We weten weinig van Suter
Ze was op de opening in Amersfoort maar had vooraf met Roos afgesproken dat ze niet zo spreken. Helaas. Ook haar website geef weinig extra informatie en is sinds 2017 niet meer bijgewerkt. We weten dat ze in 1970 een groepstentoonstelling had in de Stampa galerie in Basel. In 1981 deed ze mee aan een groepstentoonstelling in de Kunsthalle in Basel. Een jaar later vertrok ze naar Guatemala. Daar woont en werkt ze nu nog steeds in het regenwoud rondom Panajachel. In 1989 was ik in dit gebied en hebben we onder andere het meer van Attila, omgeven voor vulkanen bezocht. Toentertijd wist ik nog niet van het bestaan van Suter.
Suter en Frankenthaler
Vivian Suter is voor deze tentoonstelling benaderd omdat ze dezelfde vrijheid en dezelfde intuïtieve benadering heeft én neemt zoals Frankenthaler. Suter schildert haar doeken buiten in haar natuuratelier, deze locatie bereikt ze door 150 treden te beklimmen. Net als bij Frankenthaler ligt de oriëntatie van een werk van Suter nooit meteen vast. Beide vrouwen werken niet volgens een vooropgesteld plan. Frankenthaler schilderde haar canvassen op de vloer en bepaalde later wat de boven- en onderkant was. Suter schildert op canvas dat in een spieraam zit. Als ze klaar is, haalt ze het doek los van het spieraam. Ze hangt het natte canvas buiten op. Soms hangt een doek dagen en nachten buiten. De natuur, het zonlicht en de regen doen daarbij ook hun werk. Zo ontstaan kleureffecten die je zelf niet kunt mengen.
Vivian super met he stone in the pond
Voor iedere expositie stelt Suter zelf de installaties samen. Zij bepaalt zelf waar de tientallen doeken, die niet zijn opgespannen, vrij in de ruimte komen te hangen. Een deel van de doeken krijgt een plekje aan een of muur. Als ik de Elleboogkerk in loop, komt er prachtig licht door de glazen strip in het dak van de gerenoveerde kerk. Ik stap in een kleurrijke labyrintische installaties, dat voelt als een weerspiegeling van de jungle waarin Suter’s werkt. Haar keuze voor de doeken in de absis/koor van de kerk doen me denken aan een modern ‘Laatste Avondmaal’. De eenvoud en het licht in de Elleboogkerk, maken Suter’s installatie tot een feest van kleur. Dus vergeet na je bezoek aan het KAdE de Elleboogkerk niet tijdens je bezoek aan Amersfoort.
De tentoonstellingen Frankenthaler / Judd in Kunsthal KAdE en Stone in the Pond van Vivian Suter in de Elleboogkerk zijn tot en met 10 januari 2027 te zien in Amersfoort. MK=geldig.
© foto’s en tekst Wilma Lankhorst.
© gebruik van de afbeeldingen met dank aan Kunsthal KAdE, Helen Frankenthaler Foundation, Donald Judd Foundation, Vivian Suter, genoemde kunstenaars en alle bruikleengevers.
